خلاصه : ملا محمد معصومعلي هيدجي زنجاني در سال 1270ه.ق درروستاي هيدج در زنجان به دنيا آمد. وي تحصيلات مقدماتي را درزادگاه خود انجام داد. سپس به تكميل مطالعات خود در قزوين همت گماشت. چندي نيز درمحضر دانشمنداني چون ميرزا ابوالحسن جلوه دانش اندوزي كرد سپس به عتباب عاليات رفت و در رياضيات و فقه و اصول به كمال رسيد. وي ميراث مادي پدر را به برادران خود بخشيد ولي آنكه همسري برگزيند كنج عزلت گرفت. تا اينكه در اواخر قرن چهاردهم هجري در قم در گذشت.
والدين و انساب : پدر ملا محمد هيدجي، مردي از بزرگان زنجان به نام معصومعلي هيدجي زنجاني بوده است.
اوضاع اجتماعي و شرايط زندگي : تولد و دوران كودكي ملا محمد بن معصومعل هيدجي زنجاني، معاصربا اواسط سلطنت ناصرالدين شاه قاجار و روزگار تبلور يافتن شعار تجدد در زمينه هايي چون ارتش و فنون و علوم بود كه اصلاحات اميركبير در ارتش و تاسيس دارالفنون از نمادهاي آن بود. در آن زمان به تدريج آثار علمي و فلسفي اروپائيان ترجمه شد و در محافل علمي ايران تاثير گذار شد. اين انديشه هاي نو توسط سيد جمال الدين اسد آبادي و شيخ هادي نجم آبادي در ايران رواج يافت.
تحصيلات رسمي و حرفه اي : ملا محمدبن معصومعلي هيدجي زنجاني در سال 1297و به هنگامي كه 27بهار را پشت سر نهاده بود زادگاهش را به قصد اقامت در قزوين ترك نمود و در اين شهر ادامه تحصيل را پي گرفت و از خرمن انديشه سيد علي خوئيني قزويني صاحب حاشيه بر قوانين ميرزاي قمي توشه‏ها برچيد، او كه در هيدج زندگي ساده و عاري از تكلف داشت، در قزوين و در مدرسه حسن خان روزگار را با عسرت و تنگدستي مي‏گذرانيد، اينكه در برخي منابع ادعا شده كه نامبرده مقدمات علوم ديني و حكمت را در زنجان آموخته به استناد منابع متعدد واقعيت ندارد.وي پس از هشت سال اقامت در قزوين و تكميل معلومات نزد استادان برجسته اين شهر، به سال 1305ه. ق و در حالي كه 35ساله بود به تهران عزيمت نمود.سبزواري استاد هيدجي در مدرسه عبداللّه خان واقع در بازار بزّازان تهران ادبيات فقه و اصول تدريس مي‏كرد و شهرت بيشتر او به مهارت وي در رياضي، نجوم و هيئت است و آقاميرزا ابراهيم زنجاني از تلاميذ اين دانشور است. (7) موقعي كه حكيم هيدجي به تهران رحل اقامت افكند حكيم ميرزا ابوالحسن جلوه زواره‏اي ( 1314 - 1238ه. ق) آخرين دهه تدريس حكمت و فلسفه را در مدرسه دارالشفاي تهران طي مي‏كرد و نيز انساني سالخورده به نظر مي‏رسيد، حكيم هيدجي موقعيت اين حوزه درسي پر فيض را مغتنم شمرد و چنين محفلي را درك كرد و مدتي در اين مدرسه به تحصيل و تكميل معارف تشيع و فنون فلسفي و عرفاني پرداخت.هيدجي براي تقويت آموخته‏هاي خود به عتبات عاليات رفته، از محضر اساتيد عراق مستفيض شده است.
خاطرات و وقايع تحصيل : شبي در حجره خود پس از به جا آوردن فريضه عشا رو به قبله مشغول تعقيبات نماز بود كه مردي روشن ضمير وارد شد، سلام كرد آنگاه عصايش را در گوشه‏اي نهاد و گفت: جناب آخوند تو چه كار داري به اين كارها؟ آن مرد كه صفاي نفس و نورانيت دل داشت، گفت: موت اختياري، هيدجي گفت اين وظيفه ماست بحث و نقد و تحليل كارمان است، بي دليل و برهان نمي‏گوييم، آن مرد بار ديگر گفت راستي قبول نداري، حكيم زنجاني پاسخ منفي داد، او هم درنگ ننمود در برابر ديدگانش پاي خود را رو به قبله كشيد و به پشت خوابيد و گفت انا للّه و انا اليه راجعون و گويي كه مرده است، حكيم هيدجي نگران شد در حال اضطراب و تشويش دويد و طلاب را خبر نمود، آنها نيز از ديدن اين وضع آشفته شدند، سرانجام بنا گرديد خادم مدرسه تابوتي بياورد و شبانه او را به فضاي شبستان مدرسه ببرند تا فردايش براي استشهادات و تجهيزات آماده شوند، ناگاه آن مرد از جا برخاست و گفت بسم اللّه الرحمن الرحيم و رو به هيدجي نمود، لبخندي زد و اظهار داشت: حالا باور كردي، وي گفت: به خدا باور كردم ولي امشب جانم را از هراس گرفتي! پير مرد در خاتمه گفت: آقا جان معرفت تنها از طريق درس خواندن به دست نمي‏آيد، عبادت نيمه شب، تعبّد، راز و نياز و مانند اينها هم لازم است، اينكه تنها بخوانيد و بنويسيد و بگوييد كفايت نمي‏كند، از همان شب هيدجي روش گذشته را عوض نمود، نيمي از اوقات را براي مطالعه و تدريس و تحقيق قرار داد و نيم ديگر را براي تفكر در قدرت و آفرينش الهي، ذكر و عبادت خداوند عزوجل، او شبها توجه و اقامه نماز شب را جدي‏تر انجام مي‏دهد و به جايي مي‏رسد كه دلش به نور خداوند منور و سرّش از غير و او منزه و در هر حال انس و الفت با خداي خود داشته و از سروده هايش اين حالات زاهدانهو عابدانه هويداست.
فعاليتهاي ضمن تحصيل : ملا محمدبن معصومعلي هيدجي زنجاني از زادگاه خود قريه هيدج زنجان به قزوين و عتبات عاليات براي تحصيل علم سفر مي كرد. و دراين بين به مطالعه آثار گذشتگان و نيز سرودن شعرهايي با مايه هاي فلسفي و عرفاني مي پرداخت.
استادان و مربيان : مهمترين استاد ملا محمد معصومعلي هيدجي زنجاني، ميرزا ابوالحسن جلوه فيلسوف و دانشمند بزرگ عهد قاجاريه بود كه ملا محمد هيدجي مدتي در قزوين در محضر وي به فراگيري دانشهاي گوناگون پرداخت.از ديگر استادان وي آقاميرزا ابراهيم زنجاني، ملا هادي سبزواري، آقا ميرزا حسين سبزواري، سيد علي خوئيني قزويني اشاره كرد.
همسر و فرزندان : ملا محمد بن معصومعلي هيدجي زنجاني تا پايان عمر خود همسري اختيار نكرد و در كنج عزلت نشست.
وقايع ميانسالي : ملا محمد بن معصومعلي هيدجي زنجاني پس از تكميل تحصيلات خود در قريه هيدج رنجان و نيز در قزوين، به عتبات عاليات رفت و به تحصيل رياضي و فقه و اصول پرداخت. درعين حال وي علائق مادي و ارث پدري از املاك و حواشي و اثاث البيت رابه برادران بخشيد و كنج عزلت گزيد. از آن دسته انسانهاي بود كه به دنيا به عنوان دار عبرت و مزرعه آخرت مي‏نگريست و كوشيد تا در ايام كوتاهي زندگي دنيوي توشه هايي براي جايگاه ابدي و خانه جاويدان تدارك ببيند، آن چنان خود را در چشمه معرفت شستشو داد كه ديگر به امور فناپذير هيچ گونه تعلّقي نداشت و حتي تن خويش را قفسي مي‏ديد كه روان او را در بند كرده بود. ملا محمد بن معصومعلي هيدجي زنجاني در فرازهايي از وصيّت نامه خود خاطر نشان نموده است: اختيار جنازه‏ام با آقاي حاج سيد حسن لاجوردي است، تتمه وصايا از دوستان و رفيقان خواهش دارم كه هنگام حركت جنازه‏ام عمامه‏ام را بالاي عماري قرار ندهند و در حمل آن به اختصار كوشند، هياهو لازم نيست، براي برقراري مجلس ختم براي كسي اسباب زحمت پديد نياورند و دوستان مسرور و خندان باشند چرا كه از زندان محنت و بلا رهايي جستم و از دار غرور به سراي سرور پيوستم و به جانب مطلوب خويش شتافتم، حيات جاويدان يافتم اگر جهت مفارقت از يكديگر محزون و افسرده مي‏باشيد، به زودي تشريف آورده انشاء اللّه خدمتان مي‏رسيم، هر گاه وجهي مي‏داشتم وصيت مي‏كردم شب دفن كه ليله وصالم است، دوستان انجمني فراهم آورده شاد باشند و به ياد ايشان من نيز خوشحال شوم، باري با اين همه اظهار دليري نهايت هول و هراس دارم ولي به فضل پروردگار و شفاعت اولياء حق اميدوارم، به همه دوستان سلام و التماس دعاي خير از همگان دارم همه گونه حق در ذمه من دارند، مرا حلال نمايند. طلاب مدرسه منيريه نقل كرده‏اند: مرحوم هيدجي هنگام شب همه طلاب را جمع كرد و نصيحت و اندرز مي‏داد و به اخلاق اسلامي فرا مي‏خواند و بسيار شوخي و خنده مي‏نمود و ما در شگفت بوديم مردي كه شبها پيوسته در عبادت و تهجد بود، چرا اين مزاح مي‏كند و ما را به عبارات نصيحت مشغول مي‏نمايد و از حقيقت امر خبر نداشتيم، هيدجي نماز صبح خود را در اوّل فجر صادق خواند و سپس در حجره خود آرميد پس از ساعتي كه در حجره را گشودند، ديدند رو به قبله خوابيده، رحلت نموده است.
زمان و علت فوت : ملا محمد بن معصومعلي هيدجي زنجاني چنانكه مولف ريحانه الادب نگاشته است، در ربيع الاخر 1339ه.ق يا چنانكه در كتاب سخنوران و خطاطان زنجان آمده است، در 1346ه.ق چشم از جهان فرو بست . مزار وي در سمت شمال شرق بارگاه حضرت معصومه (ع) در قم است.
مشاغل و سمتهاي مورد تصدي : ملا محمد بن معصومعلي هيدجي زنجاني از بزرگان، دانشمندان فلاسفه و شعراي اواخر عهد قاجاريه بود.كه اگر چه منابع ذكري از مناصب احتمالي مورد تصدي وي نكرده اند اما مي توان حدس زد كه با توجه به دايره وسيع دانش وي، در عتبات يا قزوين به تدريس مي پرداخته است.
فعاليتهاي آموزشي : ملا محمد بن معصومعلي هيدجي پس از بهره مندي از محضر بزرگان حكمت و فلسفه و فقه و حديث در مدرسه منيريه اين شهر اقامت گزيد، اين مكان كه چندين دهه در آن تدريس مي‏نمود از بناهاي امير نظام حاكم تهران بود كه خواهرش منيرالسلطنه - همسر ناصرالدين شاه - آن را تكميل كرد و از اين جهت آن را منيريه ناميده‏اند. جنب مدرسه مزبور امامزاده سيد ناصرالدين از اولاد حضرت امام زين‏العابدين (ع)جد سادات طالقان واقع شده است كه حكيم هيدجي ضمن تبيين معارف عميق در قلمرو حكمت از فضاي معنوي اين مكان مسكين نيز نصيبي داشت. گفته شده وي مدت سي سال در اين مدرسه، معقول تدريس نمود
ساير فعاليتها و برنامه هاي روزمره : ملا محمد بن معصومعلي هيدجي زنجاني تا آخر عمر به تدريس مشغول بود و هر كس از طلاب علوم ديني هر درس مي‏خواست، او مي‏گفت، شرح منظومه سبزواري، اسفار ملاصدرا، شفا، اشارات ابو علي سينا و حتي دروس مقدماتي همچون صرف و نحو را بيان مي‏كرد و از اين برنامه هيچ دريغ نداشت و همه را مي‏پذيرفت.
شاگردان : برخي از تربيت شدگان حوزه درسي ملا محمد بن معصومعلي هيدجي زنجاني عبارتند از: آقا ميرزا احمد آشتياني آقا شيخ محمد تقي آملي، ميرزا ابوالحسن شعراني، آقا جمال نوري، شريعت سنگلجي، آقا ميرزا محمد همداني، آقا نورالدين شريعتمدار رفيع، آقا شيخ جعفر لنكراني،آقا سيد جعفر مرتضوي، حاج ملا نظر علي هيدجي،آخوند ملا علي همداني ،مرحوم خرّمشاهي.
همفکران فرد : ميرزا ابوالحسن جلوه از آخرين فلاسفه اسلامي مهم ايران بود كه همانند ملا محمد بن معصومعلي هيدجي زنجاني داراي دانش وسيع و متنوعي از علوم گوناگون بود.
آرا و گرايشهاي خاص : ملا محمدبن معصومعلي هيدجي زنجاني، از دانشمنداني است كه به فلسفه اسلامي پايبند است كه از طريق حكمه الاشراق سهروردي به ملاصدرا و از او به ميرزا ابوالحسن جلوه رسيده بوده است. وي همانند بسياري از بزرگان زمانه خود، قريحه شاعرانه اي نيز داشت.
چگونگي عرضه آثار : ملا محمد بن معصومعلي هيدجي زنجاني عمر با بركت خويش را به تحقيق، تأليف و مطالعه آثار فلسفي و روايي صرف نمود و به كتاب اشتياق شگرفي داشت، در سروده‏اي زيبا اين علاقه را به طرز جالبي در شيوايي وصف كرده است.هيدجي ضمن بررسي منابع تاليف شده توسط علماي سلف بر آنها حواشي و تعليقات آموزنده و ارزنده مي‏نگاشت و خود نيز رسالاتي در موضوعات فلسفي، عرفاني، كلامي و ادبي به رشته تحرير در آورد. از آثار وي كه مرغوب اهل علم و مطلوب دانشوران عرصه حكمت واقع شده، تعليقه‏اي است بر منظومه سبزواري در منطق و حكمت. رساله دخانيه و كتاب كشكول كه به طبع نرسيده، ولي سروده هايش چاپ شده است.هيدجي از دوران طفوليت ذوق شعري داشت و در نوجواني به سرودن اشعار فارسي و تركي پرداخت. او در سنين بالاتر كه دانسته‏هاي فلسفي و اعتقادي خود را غني نمود، شعر را به خدمت حكمت علمي و مواعظ و اندرزهاي ارزنده گرفت، او شعر و شاعري را نه تنها به عنوان حرفه ادبي بلكه همچون تلاشي ذوقي مي‏دانست و در كنار ساير اشتغالات علمي و اجتماعي بدان مي‏پرداخت؛ بيشتر اشعارش از استحكام موضوع و مضمون حكايت دارد و به دليل پرداختن به اين مورد اهتمام به جنبه محتوايي كمتر به آرايش‏هاي هنري و شعري و جنبه‏هاي تخيّلي مبادرت ورزيده است.


آثار :
    1  حاشيه و تعليقات بر شرح منظومه سبزواري
      ويژگي اثر : اين كتاب شرحي بر منظومه فلسفي مهم ملا هادي سبزواري است كه در اين اثر ، شرح حالي از ملا محمد بن معصومعلي هيدجي زنجاني ( مولف ) نيز آمده است.
2  ديوان شعر
      ويژگي اثر : ديوان اشعار ملا محمد بن معصومعلي هيدجي زنجاني شامل اشعار عارفانه و صوفيانه اوست كه در زمان پهلوي به چاپ رسيده است.
3  كشكول
      ويژگي اثر : كتاب كشكول ملا محمد بن معصومعلي هيدجي زنجاني همانند بسياري از كتب كشكول ديگر، مخلوطي از انواع امثال و حكم و دانشها در هر بابي است كه وسعت و تنوع معلومات ملا محمد هيدجي را مي رساند


منابع :
    1دكتر ابوالفتح كريميان ، فهرست مشاهير ايران، ج2، تهران: انتشارات دانشگاه ملي ايران، 1357، صص 640ـ6412سايت حوزه علميه قم/ بخش زندگينامه علماwww.hawzah.net/ - 1k